LƯU ĐẦY VÀ CUỘC MƯU SINH

1
Truyện ngắn của Vũ Lập, nguyên Cán bộ, ĐSQ VN tại Algérie, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Xây dựng Hà Nội tại nước ngoài. Đã có thời gian gần 7 năm ở Algerie với vài chục chuyến đi lại Hà Nội – Alger, và quen biết nhiều người tại xứ sở Hồi giáo mê hoặc này.

 

Vua Hàm Nghi

… Trước đây, đã có 1 hoàng đế An Nam tên gọi Hàm Nghi bị đi đầy và ở tại đây từ năm 17 tuổi đến cuối đời, ông Hoàng bất hạnh này là nguồn cảm hứng cho câu chuyện dưới đây, vì nó là dạng tiểu thuyết hồi tưởng nên có thể có tên trùng với thực tế, xin bạn đọc lượng thứ.

Truyện ngắn này có sử dụng tư liệu của các đồng nghiệp, tôi xin đa tạ và chân thành xin phép.

Tặng vợ tôi và các chuyên gia tại Algerie, Angola…
———————————————-
~*~Chương 1: CHÂU PHI XA XÔI

Con tầu TRANS OCEAN mang lá cờ tam tài lại tiếp tục cuộc hành trình sau hơn 1 tháng lênh đênh trên biển, con tầu đã vượt Đại Tây – Dương rồi qua kênh đào Suez vào vùng biển ĐỊA TRUNG HẢI nơi trú ngụ đất nước Algérie của thủ lĩnh ABDELKADIR được gọi bằng cái tên mỹ miều ALGER TRẮNG NHƯ NÀNG BẠCH TUYẾT. Quả thật, đối với khách thập phương thì thủ đô Alger đẹp như một người thiếu phụ, xõa tóc soi mình xuông biển tung bọt trắng huyền ảo, lung linh như khung cảnh trong “một nghìn lẻ một đêm”.

Tầu cập cảng, trên tầu có một nhóm người Á châu: một thanh niên mảnh khảnh, dáng diệu thanh tú toát nên hình ảnh của một người thông minh, tóc búi tó, đôi mắt sáng, vẻ nhàn nhã của bậc vua chúa. Tuy vậy, chân vẫn xỏ vào đôi giày vải khâu tay rất khéo, bó vào đôi chân nhỏ nhắn, mặc 1 bộ quần áo trông chẳng giống ai: cổ cao, có hàng khuy bạc cài lệch một bên. Chàng thanh niên lên boong tầu đôi mắt buồn xa xăm nhìn về phía đông như đang tìm một cái gì. Mặt ông hiện lên vẻ mệt mỏi và nhớ nhung như đứa trẻ phải xa nhà, bơ vơ nơi đất khách. Đi sau ông có mấy người lính mặc áo nhà binh, tay lăm lăm súng như canh chừng để không cho ai có âm mưu nhảy xuống biển. Bên cạnh, người ta cũng nhìn thấy 3,4 người đi tháp tùng gọi anh thanh niên có đôi mắt sáng:

– Thưa Mệ , mấy người này nói thứ tiếng mà những người xa lạ tưởng tiếng chim hót. Giọng lên xuống như những nốt nhạc du dương – Mình rồng của Mệ có được bình an không ạ?

Người thanh niên cất giọng nhẹ nhàng thân mật hỏi lại những người đi cùng đang lom khom kính cẩn chắp tay: các con có mệt không?

– Dạ thưa Mệ chúng con chỉ lo Người khó ở, thân rồng bị chúng nó xúc phạm , chúng con thân cô, thế cô chẳng hậu vệ được Ngài, Ngài thứ tội . Bao ngày nay lênh đênh trên biển ăn uống kham khổ, cứ nuốt cái thứ bánh bánh tây nhạt thếch, Ngài có ngự được không ạ? Giá bây giờ có bát cơm tám dẻo thơm với mấy con cá bống kho tiêu để dâng Ngài xơi thì hay biết mấy.

Người thanh niên ân cần cười và tỏ vẻ hài lòng:
– Ta chỉ lo cho các con chứ còn ta khổ nào ta cũng chịu được, chỉ giận kẻ phản bội chỉ điểm dẫn bọn Phú Lăng Sa bắt ta, mà họ đưa ta đi đâu thế này? Bọn chúng sẽ bị trời tiêu, đất triệt.

Tầu cập cảng Alger, đàn hải âu nháo nhác vỗ cánh bay,những con bói cá dạn dĩ bám theo sóng vỗ trắng xóa tìm mồi. Mấy người lính Tây tay súng lăm lăm thúc vào lưng con người mà được đám hầu cận kính cân gọi là Ngài “allez , descendez vite” (nhanh lên, xuống đi). Người thanh niên mặc áo chùng không nói lời nào, bặm môi lại, nhẫn nhục kéo bước chân nặng nề trên sân cảng. Một người có lẽ là người hầu, cung kính đi sát Ngài hai tay đỡ ngang lưng sợ ngài bị ngã; dưới con mắt trắng dã gườm gườm của bọn lính áp tải. Một người khác vôi chạy lên đút vào túi mấy tay lính áp tải chắc là tiền. Mấy ông Tây mũi lõ thọc tay vào túi thấy có tiền nở nụ cười hiếm hoi, tránh không nhìn người hầu chăm sóc người thanh niên được gọi là Hoàng thượng. Từ nhà Sở Hiến binh ngay trên cảng chạy ra mấy chiếc xe cảnh sát, họ dồn tất cả mấy người vào xe và ra lệnh chạy thẳng về hướng trung tâm, quận EL BIAR.

Họ được đưa đến 1 ngôi nhà xây kiến trúc trông rất lạ và có cái sân rộng và 2 rặng chà là tỏa bóng râm. Nhiệt độ tại thủ đô của Alger buổi trưa lên rất cao, nắng, khô khó chịu. Người quản lý nói đây là biệt thự dành cho Ngài cựu Hoàng đế An Nam tá túc, từ nay mọi người phải tuân thủ lệnh của người quản lý vì các ông đã bị đi đầy từ A Nam đến xứ này. Đây là một xứ thuộc Pháp cũng như xứ An Nam nhưng gần mẫu quốc, chỉ cách một ngày đi tầu biển từ cảng Mác-xây 10 tiếng đồng hồ sau là vào tận cảng. Nơi này là cảng nước sâu, nên tầu màn sát phố không có cầu cảng. Họ coi xứ Algerie là 1 quận hải ngoại cũng giống như các nước vùng Maghreb như Tunisie, Maroc, Mali,viết tắt là DOM (Départment d’Outre Mer) hay một số quần đảo Reunion, Madaagascar, Taihiti , Maurice, hay Nouvelle Caledonie…được gọi bằng TOM ( Territoire d’Outr Mer – Lãnh thổ Hải ngoại ).

Trong khi xứ Anglê được ví như “mặt trời không bao giờ lặn trên xứ sở sương mù” tức là muốn nói về lãnh thổ thuộc địa của họ rất rộng trên khắp toàn cầu rải dọc các múi giờ, Thế lực thực dân Pháp cũng mạnh lắm trên khắp châu Phi da đen nào là các nước Tây đen “Tây rạch mặt” SENEGAL, TRUNG PHI, MALI tranh giành quyết liệt với đám da trắng Bồ Đào Nha ở Angola, Mozambique. Mấy tay thực dân Bồ chiếm cả vùng Brasil rừng thiêng, nước độc với vùng AMAZONE nguyên thủy cùng các cánh rừng nguyên sinh nơi còn nhiều cọp beo và thú kỳ lạ. Đây là những vùng xa xôi để đầy ải những ai dám chống lại thế lực thực dân hùng mạnh bất khả xâm phạm.Với chiêu bài “khai hóa văn minh” họ hoành hành trên khắp thế gian, sẵn sàng tống tù hoặc đày đi biệt xứ bao kẻ nổi loạn trong đó có cả các vương tộc, vua chúa của các xứ xa lạ để tách họ ra khỏi những nhiễu nhương, phiền toái, nếu cần đưa họ gia nhập đội quân viễn chinh đánh thuê bảo vệ lãnh thổ của mẫu quốc trước sự nhòm ngó cua quân Đức , quân Thổ… các vua chúa quan phụ mẫu của các nước thuộc địa bỗng chốc biến thành bia đỡ đạn, chết một cách oan uổng vùi xác nơi xa lạ xa vời nơi chôn nhau cắt rốn, một mình bơ vơ nơi đất khách.

Quan sát thái độ kính cẩn của mọi người với chàng thanh niên trong trang phục độc đáo, ai cũng đoán được đây là một nhân vật đặc biệt, đáng kính. Trong số những người tháp tùng có 1 thầy thông (thông ngôn) nói tiếng Pháp rất cừ, nhưng chắc không phải người gốc Pháp chỉ cần nghe ngữ điệu trong khi phát âm và chữ “r” rung đầu lưỡi ai cũng biết ông này là ngoai quốc có cái giọng giống như người xứ thuộc địa Algerie. Mọi người tò mò nghe thầy thông kể về con người đáng kính này với giọng kính cẩn pha chút tự hào:

– Đây là 1 vị vua của xứ An Nam, có tinh thần chống Pháp, nên bị bắt đưa đi đầy, vị vua này tên là Hàm Nghi, tên húy là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, sinh năm 1871 tại Huế thuộc xứ AN NAM.

Với giọng đều đều thánh thót , thầy thông Trần Bình Thanh diễn tả như một cuốn film lịch sử làm sống lại cả một giai đoạn hào hùng và cuộc đời bi tráng của vi vua An Nam đến từ xứ sở xa xôi này. Câu chuyện nguyên văn như sau:

Hàm Nghi là vị vua chống lại thỏa ước Pa-te-nốt (1884) do thực dân Pháp ép buộc triều đình Huế ký kết. Ông lên làm vua đúng một năm thì nổ ra cuộc kháng chiến chống Pháp, mở đầu bằng trận tập kích đồn Mang Cá và tòa Khâm Sứ Trung kỳ (tại kinh đô Huế) đêm mồng 5 tháng 7 năm 1885. Trận tập kích thất bại, Vua Hàm Nghi và các cận thần xuất quân ra thành Tân Sở (Quảng Trị) xuống Chiếu Cần Vương lần thứ nhất. Tháng 9 năm 1885, đức vua di giá ra Sơn phòng Phú Gia, Tây Nam huyện Hương Khê (Hà Tĩnh) đặt đại bản doanh ở thôn Phú Hòa. Tại đây vua nhận lễ bái mạng của các thân sĩ Hà Tĩnh lên bái yết gồm: Phan Đình Phùng, Phan Trọng Mưu, Lê Ninh… Vua Hàm Nghi đã tấn phong Đình nguyên Phan Đình Phùng làm Tán Lý Quân Vụ, thống lĩnh các đạo nghĩa binh.

Ba năm sau khi rời căn cứ Phú Gia, lúc đang ở Tuyên Hoá (Quảng Bình), vua bị tên Trương Quang Ngọc (người cầm đầu đội quân bảo vệ vua) phản bội, bắt nộp cho Pháp để lĩnh thưởng. Ngày 28 tháng 11 năm 1888, tàu thủy chở vua Hàm Nghi từ cửa Thuận An (Huế) đến Sài Gòn, sau đó bọn thực dân Pháp đưa nhà vua xuống tàu “Biên Hòa” bắt đầu cuộc đời lưu lạc rồi cập bến cảng Alger thuộc địa của Pháp ở Bắc Phi như ngày hôm nay.
Quả vậy,vị vua thất sủng Hàm Nghi được đưa vào một biệt thự tại quận EL BIAR với một thị vệ người Việt do triều đình Đồng Khánh cử sang và một phụ nữ người Pháp luống tuổi làm quản gia kiêm luôn việc “kiểm soát”.
Trong mười tháng tiếp đó, cựu hoàng Hàm Nghi nhất định không chịu học tiếng Pháp vì ông cho đó là thứ tiếng của dân tộc xâm lược nước mình và vẫn dùng khăn lượt, áo dài theo nếp cũ ở quê hương. Mọi việc giao thiệp đều qua thông ngôn Trần Bình Thanh. Nhưng về sau, thấy người Pháp ở Algérie thân thiện, khác với người Pháp ở Việt Nam, nên từ tháng 11 năm 1889 ông bắt đầu học tiếng Pháp. Vài năm sau, vua Hàm Nghi có thể nói và viết tiếng Pháp rất sõi. Dù vậy, Cựu Hoàng vẫn luôn mặc áo dài đen, bịt khăn đen với tóc búi tó trên đầu, nói tiếng Việt, ăn cơm Việt do người bên nước sang nấu nướng, thờ cúng tổ tiên đúng theo nghi lễ cổ truyền.
Sở dĩ mà thực dân Pháp tức tối nuốt không trôi cục tức này là vì Khâm sứ Pierre Paul Rheinart thấy Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tự tiện lập vua, không hỏi ý kiến đúng như đã giao kết nên gửi quân vào Huế bắt Triều đình phải xin phép. Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết phải làm tờ xin phép bằng chữ Nôm nhưng viên Khâm sứ không chịu, bắt làm bằng chữ Nho. Hai ông phải viết lại, viên Khâm sứ mới chịu và sau đó đi cửa chính vào điện làm lễ phong vương cho vua Hàm Nghi. Công việc đầu tiên mà vua Hàm Nghi phải thủ vai, dưới sự hướng dẫn của Tôn Thất Thuyết là tổ chức đón phái đoàn Pháp từ Tòa khâm sứ ở bờ Nam sông Hương sang điện Thái Hoà làm lễ tôn vương cho nhà vua. Đây là thắng lợi mà phe chủ chiến của triều đình Huế đã đạt được trong việc bảo vệ ngai vàng của Hàm Nghi; còn đối với người Pháp thì sau những yêu sách, đòi hỏi bất thành, họ đành phải nhân nhượng để tránh thêm những rắc rối mới bằng cách chấp nhận một sự việc đã rồi.
Lúc 9 giờ sáng ngày 17 tháng 8 năm 1884, phái đoàn Pháp gồm Đại tá Guerrier, Khâm sứ Rheinart, Thuyền trưởng Wallarrmé cùng 185 sĩ quan binh lính kéo sang Hoàng thành Huế. Guerrier buộc triều đình Huế phải để toàn bộ quân Pháp tiến vào Ngọ Môn bằng lối giữa, là lối chỉ dành cho vua đi, nhưng Tôn Thất Thuyết nhất định cự tuyệt. Cuối cùng chỉ có 3 sứ giả được vào cổng chính, còn lại các thành phần khác thì đi cổng hai bên. Cả triều đình Huế và phái đoàn Pháp đều mang tâm trạng không vừa lòng nhau, nhưng buổi lễ thọ phong cuối cùng cũng kết thúc êm thấm. Lúc phái đoàn Pháp cáo từ, Tôn Thất thuyết đã ngầm cho quân lính đóng cửa chính ở Ngọ Môn lại nên đoàn Pháp phải theo hai lối cửa bên để về. Nhìn nhận về sự kiện này, Marcel Gaultier đã viết:
“ Vua Hàm Nghi đã giữ được tính chất thiêng liêng đối với thần dân mình. Vô tình vị vua trẻ tuổi đã làm một việc có ảnh hưởng vang dội khắp nước: với ý chí cương quyết độc lập và dù người Pháp có đóng quan tại Huế, triều đình An Nam vẫn biểu dương một thái độ không hèn. Thái độ ấy do Hội đồng Phụ chính đề ra. Hội đồng ấy rất có lý mà tin chắc rằng dân chúng trông vào thái độ của nhà vua để noi theo, xem thái độ ấy như mệnh lệnh [chống lại người Pháp] không nói ra bằng lời… ”
Đêm 22 rạng 23 tháng 4 âm lịch (tức 5, 6 tháng 7 năm 1885), Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, vì thấy người Pháp khinh mạn vua mình như vậy, nên quyết định ra tay trước: đem quân tấn công trại binh của Pháp ở đồn Mang Cá. Đến sáng thì quân Pháp phản công, quân triều Nguyễn thua chạy, rời bỏ Kinh thành Huế. Tôn Thất Thuyết vào cung báo lại việc giao chiến trong đêm và mời vị hoàng đế trẻ Hàm Nghi cùng Tam cung lên đường. Nghe chuyện phải rời khỏi thành, vua Hàm Nghi đã thảng thốt nói:
“Ta có đánh nhau với ai mô mà phải chạy”.
Vua Hàm Nghi ngồi trong kiệu bị chao đảo liên tục, đầu bị va đập nhiều lần vào thành kiệu rất đau, sau cùng nhà vua phải xuống nằm trên võng cho lính cáng. Nguyễn Văn Tường cho người rước vua Hàm Nghi tới thành Quảng Trị để lánh nạn. Chiều ngày 6 tháng 7 thì cả đoàn mới tới Quảng Trị. Nhưng sau đó ông lại ra trình diện với quân Pháp. Tướng de Courcy hẹn cho Nguyễn Văn Tường hai tháng phải tìm cách để rước vua về. Nguyễn Văn Tường viết sớ ra Quảng Trị xin rước vua về nhưng ông Tôn Thất Thuyết cản thư không cho vua biết. Hết hạn hai tháng, cả gia đình Nguyễn Văn Tường bị de Courcy đày ra Côn Đảo, sau đó đưa tới đảo Tahiti ở Thái Bình Dương. Một thời gian sau Nguyễn Văn Tường qua đời, xác được đưa về Việt Nam. Ngày 9 tháng 7, dưới áp lực của Tôn Thất Thuyết, vua Hàm Nghi đành từ biệt Tam cung, lên đường đi Tân Sở.
Hàm Nghi ở Tân Sở rồi về vùng Tuyên Hóa, Quảng Bình. Vua Hàm Nghi đã phải chịu nhiều khổ ải vì phải luồn lách giữa núi rừng hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt, giữa muôn vàn thiếu thốn, bệnh tật, đói khát và sự hiểm nguy về tính mạng luôn đe dọa. Tại Tân Sở, vua Hàm Nghi tuyên hịch Cần Vương kêu gọi sĩ phu và dân chúng nổi dậy chống Pháp giành độc lập. Sự ủng hộ, che chở giúp đỡ và tham gia nhiệt tình của đồng bào các địa phương từ Quảng Trị qua tới đất Lào cũng như trong vùng Hà Tĩnh, Quảng Bình đã cho Hàm Nghi thấy được vai trò của bản thân mình nên nhà vua đã không còn cảm thấy bị cưỡng ép như trước. “Nhà vua bị những gian lao mà luyện thành người nhẫn nại và đón cuộc phong trần bằng thái độ rất thản nhiên”. Dân chúng nổi dậy rất đông, nhưng vì rải rác các nơi nên lực lượng không mạnh. Nhà vua đã hai lần xuống dụ Cần vương trong đó có một lần gửi thư cầu viện cho Tổng đốc Vân-Quý của triều Mãn Thanh và rất nhiều chỉ dụ khác tới các quan lại, lãnh tụ của phong trào chống Pháp. Tên của ông ta đã trở thành ngọn cờ của nền độc lập quốc gia… Từ Bắc chí Nam, đâu đâu dân chúng cũng nổi lên theo lời gọi của ông vua xuất hạnh.
Trong suốt thời gian kháng chiến của vua Hàm Nghi, vua anh Đồng Khánh và 3 bà Thái hậu liên tục gửi thư kêu gọi vua trở về nhưng ông khẳng khái từ chối. Toàn quyền Pháp ở Đông Dương là Paul Bert cũng đã định lập Hàm Nghi làm vua 4 tỉnh Thanh Nghệ Tĩnh Bình nhưng cũng không thành. Nhà vua thường nói mình ưa chết trong rừng hơn là trở về làm vua mà ở trong vòng cương tỏa của người. Tại căn cứ địa lãnh đạo phong trào Cần Vương, vua Hàm Nghi được Tôn Thất Thuyết cử con là Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp hộ giá bảo vệ, cùng đề đốc Lê Trực, Nguyễn Phạm Tuân chia nhau phòng thủ và tấn công lực lượng Pháp trong vùng.
Tháng 9 năm 1888, suất đội Nguyễn Đình Tình phản bội ra đầu thú với Pháp tại đồn Đồng Cá. Nguyễn Đình Tình lại dụ được Trương Quang Ngọc về đầu thú. Sau đó Nguyễn Đình Tình và Trương Quang Ngọc tình nguyện với Pháp đem quân đi vây bắt vua Hàm Nghi. Đêm khuya 26 tháng 9 năm 1888, vua Hàm Nghi bị bắt khi đang ngủ, Tôn Thất Thiệp bị đâm chết. Khi đó, ông mới 17 tuổi, chống Pháp được ba năm. Nhà vua đã chỉ thẳng vào mặt Trương Quang Ngọc mà nói rằng:
“Mi giết ta đi còn hơn là mi mang ta ra nộp cho Tây”.
Từ đêm hôm đó ở bờ khe Tá Bào, huyện Tuyên Hóa (nay là huyện Minh Hóa) tỉnh Quảng Bình, Trương Quang Ngọc mang vua Hàm Nghi về các đồn Thanh Lạng, Đồng Ca rồi sang Quảng Khê và đến đồn Thuận Bài vào chiều ngày 14 tháng 11 năm 1888. Quân Pháp tổ chức chào đón vua rất long trọng nhưng vua đã tỏ ra không hiểu, không nhận mình là Hàm Nghi. Viên trung uý chỉ huy quân đội Bonnefoy đã chuyển bức thư của Tôn Thất Đàm gửi cho vua Hàm Nghi xem nhưng nhà vua ném lá thư xuống bàn và làm như không có can hệ gì đến mình. Viên đề đốc Thanh Thuỷ là Nguyễn Hữu Viết được Pháp cử tới để thăm hỏi và nhận mặt thì nhà vua giả như không hay biết. Nhưng khi người Pháp đem thầy học cũ là Nguyễn Nhuận đến xem thì nhà vua vô tình đứng dậy vái chào. Đến lúc đó thì người Pháp mới yên trí đó là vua Hàm Nghi. Từ Thuận Bài, người Pháp chuyển vua Hàm Nghi qua Bố Trạch rồi vào Đồng Hới và tới cửa Thuận An ngày 22 tháng 11 năm 1888.
Lúc này, triều đình Huế đã biết tin Hàm Nghi bị bắt, vua Đồng Khánh sai quan lại Thừa Thiên và bộ binh ra đón để đưa về Huế. Nhưng người Pháp sợ dân tình sẽ bị kích động khi thấy mặt vị vua kháng chiến nên Pháp đã báo cho Viện Cơ mật rằng vua Hàm Nghi lúc này tính tình khác thường, về kinh e có điều bất tiện, cần phải đưa đi tĩnh dưỡng nơi khác một thời gian. Kỳ thực người Pháp đã có quyết định dứt khoát với vị vua kháng chiến này là đày sang xứ Algérie ở Bắc Phi. Rheinart đã báo cho ông biết là Thái hậu đang ốm nặng, nếu nhà vua muốn thăm hỏi thì sẽ cho rước về gặp mặt. Nghe vậy, vua Hàm Nghi đáp: “Tôi thân đã tù, nước đã mất, còn dám nghĩ gì đến cha mẹ, anh em nữa”, rồi ông cáo từ về phòng riêng.
(Còn nữa)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s